خوێندنەوەیەکی فرەلایەن بۆ مێتۆلۆژی شاماران

مێتۆلۆژی شاماران دەری دەخات ڕۆژهەڵات، بەتایبەتی خاکی میزۆپۆتامیا، پێش ئەوەی ڕۆژاوا بگاتە تیۆرییەکانی دیموکراسی، یەکسانیی ڕەگەزی، ژینگەپارێزی و فەلسەفە ژیرییەکان، شاماران هەموو ئەو بەهایانەی تێدایە…

زریال و کتێبی “خۆزای دنیا“

لە سەرەتای چیرۆکەکەدا، زریاڵ زانایەکە کتێبێک دەنووسێت بە ناوی “خۆزای دنیا” و دەڵێت: “هیچ زیندەوەرێک مافی نییە لەسەر یەکێکی تر زوڵم بکات.” ئەم ڕستەیە بنەمای فەلسەفەی چیرۆکەکەیە؛ بنەمایەک کە زۆر پێش فەلسەفەی یۆنانی و ئایینە گەورەکانی دنیا، باسی مافی سروشتی و ئەخلاقی ژینگەیی دەکات.

بیرۆکەی “هیچ بوونەوەرێک نابێت ستەم لەوی تر بکات”، وەک بیرۆکەکانی ئیسپینۆزایە کە خوا و سروشتی بە یەک دەزانی. هەروەها ئەمە لە فەلسەفەی ژینگەپارێزی و ئیکۆفیمینیزمی سەردەمدا دووبارە دەبێتەوە.

ئەگەر یۆنگ ئەم بەشە شیبکاتەوە، دەڵێت زریال نوێنەری “حەکیمە یەکەمینەکە”یە؛ کەسێک کە یاسای ژیان لە سروشتەوە فێر دەبێت، نەک لە فەرمانە ئاسمانییەکانەوە.

دووانەیی بنەڕەتی (سەر زەوی و ژێر زەوی)

لە چیرۆکەکەدا، جیهان بە دوو بەش دابەش دەبێت:

دنیای سەر زەوی: شوێنی شا، دەسەڵات، نەخۆشی و ناپاکی.

دنیای ژێر زەوی: پەناگەی سروشت و دانایی، لانکەی دایکسالاریی شاماران.

ئەم دووانەیە زۆر پێش ئەفلاتون و زەردەشت لەم ئەفسانەیەدا باس کراوە. ئەفلاتون باسی دوو جیهان دەکات (جیهانی نموونەیی و سێبەرەکان)، لەکاتێکدا زەردەشت باسی هێزی ڕووناکی و تاریکی دەکات. بەڵام چیرۆکی شاماران دەڵێت ئەم دابەشبوونە لە ئەنجامی “ستەم و ناپاکی مرۆڤ”ەوە دروست بووە، نەک قەدەرێکی ئەزەلی بێت.

جاماسپ و یەکەم ناپاکی

یەکەمین نیشانەی ناپاکی نەوەکانی ئادەم کاتێک دەردەکەوێت کە هاوڕێکەی جاماسپ ناپاکی لێ دەکات و تەنیا بەجێی دەهێڵێت. ئەم ناپاکی بچووکە سەرەتایەک بوو بۆ ناپاکی گەورەتر، و دەری دەخات کە ناپاکی بەشێکە لە سروشتی مرۆڤ لە ژێر فشاری دەسەڵات و چاوچنۆکیدا.

لە ڕوانگەی فرۆیدەوە، ئەمە بەریەککەوتنی “ناخ” و “خود”ە؛ کە ئارەزووی مانەوە و قازانجی کەسی زاڵ دەبێت بەسەر ئەخلاقدا. یۆنگیش دەڵێت ئەمە سەرهەڵدانی “سێبەرە” ناوەکییەکەیە کە لەناو هەر مرۆڤێکدا هەیە.

گەیشتن بە شاری نموونەیی

کاتێک جاماسپ دەگاتە جیهانی ژێر زەوی، ئوتوپیایەکی ڕاستەقینە دەبینێت؛ باخچەیەکی پڕ لە ژیان و ئارامی کە شاماران بە دانایی بەڕێوەی دەبات. ئەم شارە نیشاندەری فەلسەفەی **”خۆشەویستی ژیان” (Biophilia)**ی ئیریک فرۆمە، کە لە بەرامبەر “خۆشەویستی مردن” (Necrophilia)ی جیهانی شا دایە.

یۆهان باخۆڤن (Johann Bachofen)یش باس لەوە دەکات کە کۆمەڵگەی سەرەتایی مرۆڤ لەسەر بنەمای دایکسالاری بووە. لێرەدا، ژن تەنیا سەرچاوەی ژیان نییە، بەڵکو پارێزەری دانایی و یاسا سروشتییەکانیشە.

دیموکراسیی گفتوگۆیی

کاتێک وەزیرەکانی شاماران سێ پرسیاری بنچینەیی لە جاماسپ دەکەن (“ژیان چییە؟”، “مەرگ چییە؟”، “چ هێزێک جیهان دەگەڕێنێ؟”)، ئەمە نموونەیەکی درەوشاوەی دیموکراسییەکی گفتوگۆیییە. ئەم دیموکراسییە پێش ئەوەی یۆرگن هابێرماس (Jürgen Habermas) بیری لێبکاتەوە، لەم ئەفسانەیەدا هەبووە. لێرەدا، بڕیاری تاکەکەسی، پێش ئەوەی کاریگەری لەسەر چارەنووسی گشتی هەبێت، دەبێت بە گفتوگۆ و ڕەزامەندی گشتی بسەلمێنرێت.

گەڕانەوە و ناپاکی کۆتایی

تراژیدیای سەرەکی چیرۆکەکە کاتێک ڕوو دەدات کە جاماسپ، بەهۆی ترس و ئەشکەنجەوە، ناچار دەبێت نهێنییەکەی ئاشکرا بکات. ئەمە تەنیا هەڵەیەکی تاکەکەسی نییە، بەڵکو دووبارەبوونەوەی ئەو خەسڵەتەی مرۆڤە کە ئیریک فرۆم و هانا ئارێنت (Hannah Arendt) باسی دەکەن. ترس لە مردن و بێدەسەڵاتی وا لە مرۆڤ دەکات کە ناپاکی بکات، تەنانەت بەرامبەر ئەو کەسەی کە خۆشەویستی و میهرەبانی پێبەخشیوە.

شای نەخۆش و گرێی بابسالاری

شای نەخۆش هێمایەکی قووڵە بۆ قۆناغی بابسالارانەی نەخۆش و لەڕووح دوور. نەخۆشییەکەی تەنها جەستەیی نییە، بەڵکو دەروونی و فەلسەفییە؛ نەخۆشییەکە لە ئەنجامی دوورکەوتنەوەی مرۆڤ لە سروشت و سروشتی ژنانەوە دروست بووە.

نیچە دەڵێت ئیرادەی دەسەڵات کاتێک لە دروستکردنەوە بێ ئومێد دەبێت، بەرەو تێکچوون دەڕوات. شا لێرەدا لە جیاتی ژیان، خۆشەویستی مردنی هەڵبژاردووە.

وەسیەتی شاماران و دادپەروەریی دایکایەتی

وەسیەتی شاماران لە کاتی مردنیدا، بەرزترین خاڵی دانایی و لێبووردنە. ئەو دەزانێت کە دەمرێت، بەڵام مردنی خۆی دەکاتە سەرچاوەی گۆڕانکاری. خوێنەکەی دەبێتە سێ پەرداخ:

بۆ شا: ژەهر و مردن دەهێنێت، چونکە دەسەڵات ناتوانێت دانایی قبوڵ بکات.

بۆ وەزیر: دانایی و زانین دەهێنێت، چونکە وەزیر بۆ زانست تینووە.

بۆ جاماسپ: پاکبوونەوەی دێنێت، چونکە “خۆشەویستی دایک” لێخۆشبوون بە منداڵە هەڵەکەرەکە دەبەخشێت.

ئەم وەسیەتە نیشان دەدات کە دانایی و دادپەروەری بەپێی نیاز و مەبەست دابەش دەکرێت، نەک تۆڵەکردنەوە.

دووبارە ژیانەوەی شاماران و ڕەوڕەوەی ژیان

مردنی شاماران کۆتایی نییە، بەڵکو سەرەتایەکە. لە جەستەی ئەو، کچێکی تەمەن ١٤ ساڵ دەردەچێت. ئەمە هێمایەکە بۆ زیندووبوونەوە و گەڕانەوەی سروشت و دانایی. وەک چۆن مار بە گۆڕینی پێستەکەی، دووبارە دەژیێتەوە، شامارانیش بە شێوەیەکی نوێ دەگەڕێتەوە. ئەمە زۆر پێش فەلسەفەی سانسارای هیندی و بیرۆکەکانی ئەفلاتون لەبارەی گەڕانەوەی ڕۆحەوە، لەم ئەفسانەیەدا بوونی هەبووە.

کۆتایی کراوە و فەلسەفەیەک بۆ داهاتوو

چیرۆکەکە بە کۆتاییەکی داخراو تەواو نابێت؛ داهاتووی کۆمەڵگەی نوێی مرۆڤ نادیارە. ئەم جۆرە کۆتاییە، ڕێگە بە خوێنەر دەدات کە خۆی بەشداری لە تێگەیشتنی چیرۆکەکەدا بکات. ئەفسانەکە پرسیارەکە بە کراوەیی دەهێڵێتەوە: “ئایا مرۆڤەکان لە دانایی شاماران فێر دەبن و بە شێوەیەکی باشتر دەژین؟” ئەمە تایبەتمەندییەکی ئەدەبی سەردەمە، بەڵام لە چیرۆکی شاماراندا زۆر پێشتر بوونی هەبووە.

ئەنجامی دیالەکتیکی

ئەگەر بە شێوەیەکی گشتی سەیری چیرۆکەکە بکەین، هەموو ڕووداوەکان لە چوارچێوەیەکی دیالەکتیکیدا ڕوو دەدەن. دیالەکتیک بریتییە لە دژایەتی و تێکهەڵچوونی دوو بیرۆکە یان دوو هێز بۆ دروستکردنی ئەنجامێکی نوێ. ئەم چیرۆکە هەمان شێوازی هێگل دەچێت:

تێز (Thesis): تەمەدونی باوک‌سالاری و شا. ئەم قۆناغە نوێنەرایەتی دەسەڵات، نەخۆشی و ستەم دەکات.

ئانتی‌تێز (Antithesis) : سروشت و شاماران. ئەمە هێزی دژە کە نوێنەرایەتی ژیان، دانایی و دایکسالاری دەکات.

سەنتێز (Synthesis) : لەدایکبوونەوەی کچە نوێیەکە. ئەنجامی تێکهەڵچوونی ئەو دوو هێزەیە کە لە داهاتوویەکی نوێ و نادیاردا دەردەکەوێت.

مارکسیش هەمان لۆژیکی هەبوو؛ ئەو دەیوت هەر سیستەمێکی ستەمکار لەناودەچێت چونکە بنەمای لەناوبردنی خۆی تێدایە. یونگیش دەڵێت ئەم تراژیدیایە هەمووی هێمایەکی ناخودئاگا و کۆمەڵایەتییە کە هەمیشە دووبارە دەبێتەوە.

لە کۆتاییدا، شاماران پێمان دەڵێت کە تێکچوون و لەناوچوون بەردەوامە، بەڵام هەر شتێک بڕیاری لەسەر بدرێت، لە دەستی سروشت و دانایی نوێدایە کە دەتوانێت بیگۆڕێت.

فەلسەفەی دووانەیی

لە چیرۆکی شاماراندا دووانەیەکی قووڵ هەیە: ژێرزەمین و سەر زەوی، دانایی و نەزانی، دایکسالاری و باوک‌سالاری، ژیان و مردن. شاری ژێرزەمینی شاماران بە دانایی و ئاشتییەوە لە بەرامبەر شاری شای نەخۆشدا دەوەستێتەوە.

خوێنی شامارانیش ئەم دووانەیە دەنوێنێت: بۆ شا ژەهرە چونکە ئەو لەگەڵ نەزانی و ستەمدا هاوبەشە، بۆ وەزیر زانینە چونکە نوێنەری هۆشیارییە، و بۆ جاماسپ پاکی و ڕزگارییە چونکە دەبێت لە خیانەت پاک ببێتەوە. ئەم دووانەیە زۆر پێش فەلسەفەی یۆنانی و زەردەشتی لەم ئەفسانەیەدا هەبووە. ئەفلاتون دواتر جیهانی نموونەیی و هەستەکی بەرامبەر یەک دانا، زەردەشت باسی ڕووناکی و تاریکی دەکرد، دیکارت باسی ڕۆح و جەستەی دەکرد، و نیچە باسی دیۆنیسی و ئەپۆلۆنی دەکرد. بەڵام شاماران نیشانیدا کە ئەم دووانەییانە لە ئەزموونی مرۆڤ و ناپاکی نەوەکانی ئادەمەوە دروست دەبن.

دووبارەبوونەوە وبەردەوامی ژیان…

مردنی شاماران کۆتایی نییە. کچێکی چواردە ساڵ لە جەستەی ئەو لەدایک دەبێت. ئەم دووبارە ژیانەوەیە بیرۆکەی دووبارەبوونەوەی ڕۆح دەهێنێتە بەرچاو: ڕۆح و ژیان شێوە دەگۆڕن، بەڵام لەناو ناچن. مار خۆی بە گۆڕینی پێستی هێمای دووبارە ژیانەوەیە. لە فەلسەفەی هیندیی کۆندا ئەم بیرۆکەیە بە سامسارا ناودەبرا، فیساگۆرسییەکان و ئەفلاتونیش باسی گەڕانەوەی ڕۆحیان دەکرد. لە دەروونناسیی یونگیشدا، ئەم دووبارەبوونەوەیە هێمای ناخودئاگا و نەمری کەسایەتییەکانە. شاماران پێمان دەڵێت کە دانایی و ژیان هەرگیز لەناو ناچن، بەڵکو بە شێوەیەکی نوێ دەگەڕێنەوە.

پرسیارە فەلسەفییەکانی وەزیرەکان

وەزیرەکانی شاماران، بە پرسیارەکانیان لە جاماسپ، فەیلەسوفەکانی پێش سوقراتمان وەبیر دەهێننەوە. ئەوان دەپرسن ژیان چییە، مردن چییە، و چ هێزێک جیهان دەسوڕێنێت؟ ئەم پرسیارانە فەلسەفەیین پێش ئەوەی فەلسەفە لە یۆنان یان ئێران بێتە ئاراوە. جاماسپیش وەڵام دەداتەوە کە ژیان و مردن هەردووکیان نهێنین و دەبێت بە ئازادی و یەکسانی بژیی. وە هەروەها خۆشەویستی ئەو هێزەیە کە جیهان دەسوڕێنێت. ئەم وەڵامانە لە فەلسەفەی نووسراو نەهاتوون، بەڵکو لە کولتوورێکی زارەکیەوە سەرچاوە دەگرن.

ململانێی دوو کولتوور – دایکسالاری و باوکسالاری

لە ناوەڕاستی چیرۆکەکەدا، دوو کولتوور لە بەرامبەر یەکتردا دەوەستن: کولتووری دایکسالاریی شاماران کە لەسەر بنەمای دانایی، ئاشتی و ڕێزگرتن لە سروشت دامەزراوە، و کولتووری باوکسالاریی شا کە لەسەر بنەمای دەسەڵات، توندوتیژی و دەسەڵاتخوازییە. لە دەقە ئایینییە ئیبراهیمییەکاندا، ژن و مار هەردووکیان بە سەرچاوەی گوناه دادەنرێن. ئەمە بە تەواوی پێچەوانەی چیرۆکی شامارانە کە ژن و مار بە سەرچاوەی دانایی و ژیان دەزانێت.

فەیلەسوفە فێمینیستەکانی وەک سیمۆن دێ بۆڤوار پێیان وابوو کە کولتووری باوک‌سالاری، ژنی وەک “ئەوی تر” و “لاواز” پێناسە کردووە. بەڵام لە چیرۆکی شاماراندا، ژن ناوەندی تەمەدون و هێزی دروستکەرە.

گرێی شا و دەروونشیکاریی دەسەڵات

شا نەخۆشە. نەخۆشییەکەی تەنها جەستەیی نییە، بەڵکو عەقدەیەکی دەروونییە: ئەو ناتوانێت دەسەڵات و داناییەکی سەربەخۆ لە خۆی قبوڵ بکات، بە تایبەتی ئەگەر ئەو داناییە لە ژنێک و سروشتەوە سەرچاوە بگرێت. ئەم نەخۆشییە بەو شتە دەچێت کە ئیریک فرۆم بە “خۆشەویستی مردن” ناوی دەبات. شا دەیەوێت بە خواردنی خوێنی شاماران چارەسەر ببێت؛ واتە لەناوبردنی ژن و سروشت مەرجی مانەوەی تەمەدونەکەیەتی.

لە بەرامبەر ئەودا، شاماران هێمای “خۆشەویستی ژیان”ە: تەنانەت لە ساتەکانی مردنیشیدا، وەسیەت دەکات کە خوێنەکەی دانایی و ئاشتی بهێنێت، نەک تەنها لەناو ببرێت.

کۆتایی کراوە… فەلسەفەی کراوە…

چیرۆکی شاماران کۆتاییەکی یەکلاکەرەوەی نییە. شا دەمرێت، وەزیرەکە دانایی وەردەگرێت، جاماسپ پاک دەبێتەوە، و شاماران بە شێوەی کچێکی نوێ دەگەڕێتەوە. بەڵام داهاتووی تەمەدونەکە نادیارە: ئایا مرۆڤەکان سوود لە دانایی شاماران وەردەگرن، یان ناپاکی و دەسەڵاتخوازی جارێکی تر دەگەڕێتەوە؟ ئەم کۆتاییە کراوەیە نیشان دەدات کە فەلسەفەی ژیان بەردەوام لە گۆڕاندایە و وەڵامێکی یەکلاکەرەوەی نییە.

فەلسەفە و پرسیارە پێش‌سوقراتییەکان

وەزیرەکانی شاماران، بە پرسیارەکانیان، فەیلەسوفەکانی پێش سوقراتمان وەبیر دەهێننەوە. ئەوان دەپرسن ژیان چییە، مردن چییە، و چ هێزێک جیهان دەسوڕێنێت. ئەمە هەمان پرسیارە کە فەیلەسوفەکانی سەرەتایی یۆنان (هێراکلیتۆس و تالیس) دەیانپرسی. بەڵام ئەفسانەی شاماران نیشانیدا کە ئەم پرسیارانە پێشتر لە کولتووری کوردی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا هەبوون. کەواتە، فەلسەفە لە ناو دڵی خەڵکەوە لەدایک بووە، پێش ئەوەی بگاتە کتێب و فێرگە فەرمیەکان.

ئەفسانەی شاماران تەنها چیرۆکێکی سادە نییە، بەڵکو ئاوێنەیەکە کە ڕەهەندە فەلسەفی، کۆمەڵایەتی و دەروونییەکان دەخاتە ڕوو. لە سەرەتاوە بە زریال، دانایی و ڕێزگرتن لە سروشت ناوەندە. پاشان بە هاتنی جاماسپ، ناپاکی مرۆڤ و ئارەزووی دەسەڵات نیشان دەدرێت. لە جیهانی شاماران، دایکسالاری و دیموکراسی لە بەرامبەر جیهانی باوکسالاری و نەخۆشیی شادا دەوەستێتەوە.

دەرئەنجام

مێتۆلۆژی شاماران تەنها چیرۆکێکی ناوچەیی نییە، بەڵکوو بەڵگەیەکە کە دەری دەخات ڕۆژهەڵات، بەتایبەتی خاکەکانی کورد، پێش ئەوەی ڕۆژاوا بگاتە تیۆرییەکانی دیموکراسی، یەکسانیی ڕەگەزی، ژینگەپارێزی و فەلسەفە ژیرییەکان، خۆی لە دڵی ئەفسانەکانیدا ئەو بەهایانەی پەروردە کردووە. لە شاماران، ئێمە ڕووبەڕووی شارستانییەتێک دەبینەوە کە لەسەر بنەمای ژن‌سالاری، گفتوگۆ و پێکەوەژیان لەگەڵ سروشت بنیات نراوە و لە دژی شارستانییەتی پیاوسالاریی ستەمکار دەوەستێتەوە کە لە شێوەی پادشا و ئاییندا خۆی دەنوێنێت. ئەم ئەفسانەیە پێمان دەڵێت کە دیموکراسی، دادپەروەریی ڕەگەزی و ژینگەپارێزی، داهێنانی نوێی فەلسەفەی ڕۆژاوا نین؛ بەڵکوو ڕەگ و ڕیشەیان لە ئەزموونە کۆنەکانی ڕۆژهەڵاتدا هەیە. شاماران بە مردن و ژیانەوەی خۆی سەلماندوویەتی کە دانایی و ژیان هەرگیز لەناو ناچن، بەڵکوو هەمیشە دەگەڕێنەوە بۆ ئەوەی بیرمان بهێننەوە کە سەرچاوەی شارستانییەتی دیموکراسی لە هەمان ئەم خاکە و لە هەمان ئەم مێتۆلۆژیە دایە.

لە کۆتاییدا، چیرۆکەکە پێمان دەڵێت کە هەرگیز دانایی و سروشت لەناو ناچن. ئەم کۆتاییە کراوەیە، لە جیاتی وەڵامێکی یەکلاکەرەوە، پرسیارەکە بە کراوەیی دەهێڵێتەوە: ئایا مرۆڤەکان سوود لەم داناییە وەردەگرن یان نا؟

لینکی مێتۆلۆژی شاماران