له قووڵایی مێژووی زاگرۆسدا، کلتوورێکی ڕەسەن سەری هەڵدا کە بنیات نراوە لەسەر بنەمای ئازادی و گفتوگۆی کراوە و هاوئاهەنگی مرۆڤ لەگەڵ سروشت. ئەم ناوچەیە، کە یەکێکە لە کۆنترین شوێنەواری نیشتەجێبوونی مرۆڤە لە جیهاندا، بووەتە لانکەی کۆمەڵگەیەکی پێش-مێژوویی کە بەپێی توێژینەوە مرۆڤناسییەکان، شێوازێکی ژیانی هاوبەش و یەکسانییان هەبووە.
فەرهەنگی کوردی تێڕامانی قوڵی بۆ ژیان لە خۆدا هەڵگرتووە بە پێچەوانەی ئایینە ئیبراهیمیەکان کە لەسەر بنەمای ترس و توندوتیژی دامەزراون. لەم کۆمەڵگا سەرەتاییانەدا، ژن و پیاو دوو ڕووی یەک حەقیقەت بوون؛ لە کار و بڕیاردان و ئاهەنگگێڕاندا هاوبەش بوون. لە گوند و لەوەڕگە، لە سەما و گۆرانیدا، هیچ دیوارێک لە نێوان توخمەکاندا نەبوو، ئەمەش ڕەنگدانەوەی پەیکەرەیەکی کۆمەڵایەتیی نا-هەرەمی بوو.
توێژینەوەی سۆسیۆلۆژیای کولتوور دەریخستووە کە سیمبولەکان بەشێکی دانەبڕاون لە ناسنامەی گەلێک. جلوبەرگی کوردی، بە ڕەنگە زیندوو و ئازادەکانییەوە، تەنیا پۆشاک نین، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی هەمان بیرکردنەوەی ژیاندۆستین: ڕەنگەکان بیرهێنەرەوەی خاک، ئاسمان، خۆر و ئاوی ژیانن، نەک گوناه و شەرم. ئەم سیمبولیزمە ڕاستەوخۆ دژ بەو تێڕوانینە ئایینییە کۆنانەیە کە جەستەی مرۆڤ و سروشتی بە گوناه لەقەڵەم دەدا. لە سەمای ههڵپهرکێدا، ژن و پیاو دەست لە دەست لە بازنەیەکدا دەسوڕێنەوە؛ شیکاری سیمبولی ئەم بازنەیە نیشانەی یەکسانی، یەکگرتوویی و بەردەوامییە، بە پێچەوانەی شێوازی سەربازی و ستونی کە ئاماژەیە بۆ فەرماندە و فەرمانبەر. لە شیعر و مۆسیقای کۆنی کوردیشدا، سروشت و خۆشەویستی مرۆیی چەقی بابەتن و لە زۆر کاتدا جێگەی فەتوا و ترس و حەرامکردنیان گرتۆتەوە.
بەڵام لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئایینە گەورە و کۆنەپەرستەکان لە سەرانسەری ناوچەکەدا، ئەم ڕۆحە کولتوورییە تووشی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بوو. ڕێوڕەسم و ئاهەنگە خۆرسکییەکان بە “حەرام” لەقەڵەم دران، جووڵەی جەستەی ژن قەدەغە کرا، و پیاو لەژێر فەرمانی شەرع و سیستەمی کۆمەڵایەتی پیاوسالاردا بووە خاوەن دەسەڵاتی بڕیار.
ئەم پڕۆسەیە کە لە زانستی کۆمەڵناسیدا بە “هێژموونی کولتووری” دەناسرێت، هەوڵی دا ناسنامەی ڕەسەنی کورد بتوێنێتەوە. سەرەڕای هەموو ئەم فشارانە، کلتووری کورد تەسلیم نەبوو. لە ناخی ئەم تاریکییەدا، دەنگی دەف و ڕەنگی جلوبەرگ و شیعری عاشقانه، بوونە هێما و چەکی بەرگری کولتووری، چرایەکیان داگیرساند کە نەکوژایەوە.
ئەفسانەکان لە زانستی فولکلۆردا وەک ئەرشیفی گەلێک سەیر دەکرێن. لە ئەفسانەکانی وەک شاماران و مەم و زیندا، ژیری ژنانە و خۆشەویستی مرۆڤانە بوونە پەناگە و بەربەرەکانی.
شاماران کە هێمای دانایی و میهرەبانییە و لە شێوەی ژن و ماردا وێنا کراوە، دەسەڵاتی زانستی و میهرەبانی سروشتی دەسەلمێنێت لە بەرامبەر فێڵی ئایینی و فەرمانی دەسەڵاتدار. مەم و زینیش، وەک تراژیدیایەکی ئەدەبی، فریادێکی دژ بە هێزە دەرەکییەکان بوو کە خۆشەویستی گەلێکیان قوربانی دەسەڵات و بەرژەوەندی سیاسی کرد.
ئەمڕۆ، پاش چەندین سەدە، ئەو ڕۆحە مێژووییە دیسانەوە هەستاوەتەوە. لە ڕاپەڕین و جووڵە کۆمەڵایەتییەکانی کوردستاندا، ژنان و پیاوان بە دروشمی ژن، ژیان، ئازادی نەک تەنیا دژی زوڵمی سیاسی، بەڵکوو دژی فەرامۆشکردنی کولتوور و ژیریی مرۆیی ڕاپەڕین. ئەم بزووتنەوەیە، لەڕووی زانستی سیاسییەوە، بە واتای گەڕانەوە و بەکارهێنانی ناسنامەی کولتووری بۆ چالاکی سیاسی دێت. لەم جووڵانەوەیەدا، ڕەنگ و مۆسیقا و جلوبەرگی ناوچەیی گەڕاوەتەوە بۆ شەقامەکان و بوونەتە هێمای خۆڕاگری؛ لە هونەر و ڕاگەیاندندا، گفتوگۆی ئازاد جێگەی ترسی گرتووەتەوە. کوردستان دیسانەوە بە بیری خۆی هێنایەوە کە هێزی سەرەکییەکەی نەک لە باوەڕ و دەسەڵات، بەڵکوو لە کولتوور و ژیریی مرۆڤدایە – کولتوورێک کە لە زەوی و ژن و ئازادی لەدایک بوو، و هێشتا زیندووە.
Leave a Reply