مارکس “دین، دەوڵەت و سەمایەداری” ڕەتکردۆتەوە.
کارل مارکس، فهیلهسوف و ئابووریناسی ئهڵمانی، یهکێکه له بیرمهنده ههره کاریگهرهکانی سهردهمی نوێ. ئهو له ڕێگهی بهرههمهکانی وهک «مانیفێستی کۆمۆنیست» (١٨٤٨) و «سهرمایه» (١٨٦٧) رهخنهی له ئایین، دهوڵهت و سهرمایهداری گرت، و ئهمڕۆش بیروڕاکانی له ئهڵمانیا و جیهاندا کەوتۆتە خزمەت پڕۆژە خزمەتگوزاریەکان.
ڕهخنه له ئایین؛ بۆچی “مادەی هۆشبەر و تلیاکی گەلانە”؟
مارکس له ساڵی ١٨٤٤دا نووسی: “ئایین ئاه و هەناسەساردی بوونهوهره ستهملێکراوهکهیه… ئایین مادەی هۆشبەرە یاخود تلیاکی گەلانە.
کاڕل پێی وابوو ئایین دروستکراوی مرۆڤه، نهک راستییهکی دهرهکی. ئایین ئارامییهکی کاتی به خهڵک دهبهخشێت تا بتوانن ستهم و نایهکسانی قبوڵ بکهن، بهڵام له گۆڕینی بارودۆخی راستهقینه دهیانپارێزێت. له بۆچوونی مارکسدا، ئازادی راستهقینه تهنیا کاتێک دێته دی که ئایین لاببرێت.
ڕهخنه له دهوڵهت؛ ئامرازی چینی دهسهڵاتدار
مارکس پێی وابوو دهوڵهت ئامرازێکه بۆ پاراستنی بهرژهوهندییهکانی چینی دهسهڵاتدار. له سهردهمی دهرهبهگایهتیدا به قازانجی دهرهبهگهکان و له سهرمایهداریشدا به قازانجی بۆرژوازییه. به پێی بۆچوونی ئهو، دهوڵهت ههرگیز بێلایهن نییه، بهڵکو ههمیشه پارێزهری پێکهاتهی نایهکسانییه.
ڕهخنه له سهرمایهداری؛ بهردهوامبوون و گهشهکردن
له کتێبی «سهرمایه»، مارکس نیشانی دا که کرێکار لهوهی که وهک مووچه وهریدهگرێت، زیاتر بهرههم دههێنێت. سهرمایهدار ئهم “بهردهوامییه” قۆرخ دهکات و ههر ئهم چهوساندنهوهیه ریشهی نایهکسانی و قهیرانهکانی سهرمایهدارییه. ئهو پێشبینی کرد که سهرمایهداری شانبهشانی گهشهکردنی، ناکۆکییهکانی خۆیشی توندتر دهکات.
قۆناغی گواستنهوه و کاڵبوونهوهی دهوڵهت
مارکس وتی بۆ گواستنهوه له سهرمایهداری، کرێکاران دهبێت دهسهڵاتی سیاسی بگرنه دهست. ناوی ئهم قۆناغه کاتییهی نا “دیکتاتۆرییهتی پرۆلیتاریا”. بهڵام له کۆتاییدا، به لهناوچوونی چینه کۆمهڵایهتییهکان، دهوڵهتیش “کهم دهبێتهوه” و کۆمهڵگا لهسهر بنهمای خاوهندارێتی هاوبهش و پێداویستییه راستهقینهکان بهڕێوهدهبرێت.
ڕهنگدانهوهی بیروڕای مارکس له ئهڵمانیا
- سهدهی نۆزدهههم بیروڕاکانی مارکس بوونه ئیلهامبهخشی بزووتنهوه کرێکارییهکان و دامهزراندنی پارتی سۆسیال دیموکرات (SPD). فشاری ئهم بزووتنهوانه وای کرد که حکوومهتی بسمارک بۆ یهکهمجار یاسای بیمهی کۆمهڵایهتی پهسند بکات.
- ئهڵمانیای ڕۆژههڵات (DDR، ١٩٤٩–١٩٩٠) مارکسیزم-لێنینیزم بوو به ئایدۆلۆژیای فهرمی. کارگهکان بوون به دهوڵهتی و پهروهرده لهسهر بنهمای مارکسیزم بنیات نرا. بهڵام حکوومهتی داخراو و تاکڕهو نیشانی دا که جێبهجێکردنی وشکی مارکس دهرئهنجامێکی پێچهوانهی ههیه و له کۆتاییدا به داڕمانی DDR کۆتایی هات.
- ئهڵمانیای رۆژئاوا و ئهمڕۆ له رۆژئاوا، ههرچهند دژی کۆمۆنیزم بوون، بهڵام رهخنهکانی مارکس لهسهر سهرمایهداری بهجددی وهرگیران. دهرئهنجامهکهی دروستبوونی دهوڵهتی خۆشگوزهرانی (Sozialstaat) بوو:
- بیمهی بێکاری، خانهنشینی و هاوکاری دارایی بۆ منداڵان.
- بیمهی تهندروستی گشتگیر بۆ زیاتر له ٩٠٪ی خهڵک.
- مافی کار و بهشداریی سهندیکاکان له بهڕێوهبردنی کۆمپانیاکان.
- خوێندنی خۆڕایی یان ههرزان بۆ ههموو چینهکان.
ئهم چاکسازییانه ئهوه دهردهخهن که ئهڵمانیای نوێ نه سهرمایهداری بێسنووری ئهمریکایه، نه کۆمۆنیزمی یهکێتی سۆڤیهت؛ بهڵکو رێڕهوێکی نێوهندییه که قهرزی رهخنهکانی مارکسه.
کارل مارکس فهیلهسوفێک بوو که ئایینی به هۆشبهر، دهوڵهتی به ئامرازی زاڵبوون و سهرمایهدارییهکهی به نادادپهروهر زانی. ئهو بڕوای به ئازادی له رێگهی هۆشیاری، خهباتی چینایهتی و گواستنهوه بۆ کۆمهڵگایهکی بێچین ههبوو. ئهمڕۆ له ئهڵمانیا، شوێنپێی بیروڕاکانی له سیاسهتی خۆشگوزهرانی کۆمهڵایهتی، تهندروستی گشتی و مافهکانی کرێکاراندا بهدی دهکرێت، ههرچهنده خۆی مارکس پێشبینی ئهم مۆدێلهی نهکردبوو.
Leave a Reply